اهل سنت

پايگاه اطلاع رساني دبيرخانه شوراي برنامه ريزي مدارس علوم ديني اهل سنت

امروز شنبه، 30 تير 1397| 9 ذي القعده 1439

 


دانشگاه امام، و دايگي فرزندان غيرسعودي

-(1 Body) 
دانشگاه امام، و دايگي فرزندان غيرسعودي
Visitor 79
Category: سياسي و اجتماعي

دانشگاه امام، و دايگي فرزندان غيرسعودي

ملک سلمان در مارس 2017 به اندونزي سفر مي‌کند و تنها يک ماه بعد، سليمان اباالخيل، مدير دانشگاه امام سعود، ميوه‌هاي سفر او را مي‌چيند؛ اباالخيل در اندونزي، قطب فعاليت‌هاي سلفيت در شرق آسيا، سه مدرس? شرعي جديد، چهار مرکز و انجمن فرهنگي در دانشگاه‌هاي اندونزي و سه مرکز تربيت معلم زبان عربي را افتتاح مي‌کند، سنگ بناي دانشگاهي جديد را گذاشته، با چندين دانشگاه قرارداد همکاري بسته و روزنام? عربي – مالايي ارخبيل و ده‌ها برنامه و دور? آموزش حضوري و غيرحضوري را راه‌اندازي مي‌کند.[1]

طرفه آنکه توجه ويژ? حکومت در اين سال‌ها به توسع? مدارس شرعي (المعاهد العلميه) در خارج اين کشور، با زمزمه‌هاي انحلال نسخه‌هاي اصلي آنها در داخل هم‌زمان شده است. حکومت از سويي بندهاي دست و پاي وهابيت را در داخل عربستان روزبه‌روز محکم‌تر کرده و از ديگر سو مجال تاخت و تاز او را در سراسر جهان گسترده‌تر مي‌سازد. اين است حکايت اين روزهاي رحم سلفيت؛ براي خودي‌ها سترون و براي ديگران زايا.

مدارس شرعي

در نظام آموزشي نوين عربستان، دانش‌آموزاني که به مباحث شرعي علاقه‌مندند، به يکي از 67 مدرس? شرعي‌اي مي‌پيوندند که طبق قانون حکومت سعودي تمامي آنها با مديريت دانشگاه امام گردانده مي‌شوند. سرآغاز اين مدارس، با «المعهد العلمي بالرياض» در سال 1370ق، با پيشنهاد مفتي مملکت، محمد بن ابراهيم آل شيخ، و موافقت ملک عبدالعزيز صورت پذيرفت. پس از دو سال از تأسيس اين مدرسه، دانشکد? شريعت رياض شکل گرفت و سپس اين دو در ذيل «الرئاسه العامه للکليات والمعاهد» قرار گرفته و سرانجام در 1394ق دانشگاه امام از اين مجموعه سربرآورد.[2]

جايگاه و نفوذ اجتماعي

شخصيت‌هاي ديني برجسته‌اي همچون ابن عثيمين، محمد امان جامي، محمد بن عبدالله عجلان، عبدالمحسن عباد و عبدالرحمن سديس در معهد رياض به تحصيل پرداخته‌اند. ربيع مدخلي، صالح فوزان، عبدالله بن محمد آل شيخ، عبدالله بن عبدالمحسن ترکي، سلمان عوده، عبدالرحمن عجلان و بسياري ديگر از رجال ديني سعودي نيز در معاهدي مشابه درس خوانده‌اند. در سال 2014، از 150 عضو مجلس شوراي سعودي، در کارنام? تحصيلي 57 عضو آن نام مدارس شرعي مي‌درخشيده است.[3] قريب به اتفاق اعضاي هيئت کبار علما نيز تحصيل‌کرده اين مدارس هستند.[4]

 

نظام آموزشي

تحصيل در مدارس شرعي از آغاز رايگان بود، اما به دليل استقبال نه چندان خوب از اين مدارس، شهريه‌اي ويژ? دانش‌آموزان اين مدارس در نظر گرفته شد. هم‌اکنون اين شهريه به ميزان 390 ريال سعودي براي دانش‌آموزان مقطع ثانوي[5] و 315 ريال براي دانش‌آموازن مقطع متوسط مي‌باشد. در مقابل چنين امتيازي، دانش‌آموزان بايستي به لحاظ آموزشي موفق و حداقل 2 جزء از قرآن را حفظ کنند.[6] در اين مدارس که در تمامي شهرهاي مملکت توزيع شده‌اند[7]، دروس ديني و زبان عربي با تأکيد بيشتري آموزش داده مي‌شود. دانش‌آموزاني که دور? متوسطه را در اين مدارس به پايان رسانده‌اند، مي‌توانند در يکي از سه دانشگاه «الجامعه الإسلاميه» در مدينه، «جامعه أم القري» در مکه و «جامعه الإمام محمد بن سعود» در رياض تحصيل کنند.[8]

حياط خلوت اخواني‌ها

از نيم? دوم ده? هشتاد هجري و پس از هجرت سران اخوان به عربستان، علماي اخواني که بدن? جمعيتي مهمي از دانشگاه امام را شکل مي‌دادند، مديريت معاهد را نيز همچون ديگر مراکز آموزشي در دست خود گرفتند. نفوذ اخواني‌ها در معاهد به حدي بود که برخي آنها را اصلي‌ترين نقط? تمرکز ايشان به شمار آورده‌اند.[9] اخواني‌ها گذشته از تأثيرات مستقيمي که در همان چارچوب نظام آموزشي رسمي و در کلاس‌هاي درس بر دانش‌آموزان داشتند، برخي اصلاحات و افزوده‌ها را نيز از خود به جاي گذاشته بودند؛ آنها کتاب معالم في الطريق سيد قطب را به صورت دوره‌اي ميان تمامي دانش‌آموزان توزيع مي‌کرده‌اند. از سرود‌هاي ملي با دست‌آويز غنا بودن آنها جلوگيري و در مقابل سرودهاي اسلامي را، همچون شعر هاشم الرفاعي که مفاهيم ضد حکومتي داشت، ترويج مي‌کردند. برگزاري اردوهاي آمادگي نظامي براي دانش‌آموزان به مدت يک هفته در دهه نود هجري، اقدامي ديگر از اخواني‌ها بود که برخي آن را در راستاي تحريک اذهان و نفوس جوانان براي شرکت در جنگ‌هاي افغاني و بوسني و چچني تفسير کرده‌اند.[10]

مناع قطان از مهم‌ترين چهره‌هاي تأثيرگذار اخواني در سيستم آموزشي سعودي است؛ او که در 1953 به عربستان آمد، نقش فعالي در معاهد و مدارس شرعي داشت؛ او نخست در احساء و سپس در قصيم مدارسي شرعي را بنا نهاد و از 1958 نيز به دانشکد? شريعت رياض پيوست و فعاليت‌هاي دانشگاهي خود را در هر سه دانشگاه اسلامي سعودي گستراند.[11] سلامه عتيبي از هسته‌هاي گزينشي خبر مي‌دهد که مناع قطان آنها را مديريت مي‌کرده و دانش‌آموزان و معلمان داوطلب حضور در معاهد را ارزيابي مي‌کرده‌اند.[12]

محمد سرور، پايه‌گذار جريان اخوان سروري، معهد علمي بريده را براي ترويج انديشه‌هاي اخواني-سلفي خود برگزيد و کساني همچون سلمان عوده در آنجا از او درس گرفتند. محمد سرور که فعاليت‌هاي خود را با موفقيت به پيش مي‌برد و در صدد راه‌اندازي تشکيلات اخواني مستقلي (التنظيم السروري) برآمده بود، با مخالفت دوستان اخواني بنائي خود روبه‌رو شده و در پايان مجبور به خالي کردن ميدان براي ايشان و مهاجرت به کويت شد.[13] محمد دويش[14] شخصيت ديگري است که به عنوان رهبر جريان سروري در معاهد علميه شناخته شده است، کسي که پس از کناره‌گيري از تدريس، يوسف عليوي راه او را ادامه داد.[15]

پاکسازي اخواني‌ها

چنانکه در نوشتار پيشين اشاره شد، حکومت سعودي در ساليان اخير سياست توسع? اقتصادي و رويکرد تساهل و تسامح را با جديت دنبال کرده است و در اين راستا، از سال 2007 با تغيير خودسران? مديران دو دانشگاه مدينه و امام، دگرگوني‌هايي اساسي در هويت اسلامي آنها ايجاد کرده است. ايجاد دانشکده‌هاي غيرديني[16]، توجه ويژه به بانوان و دختران[17] و ترويج گفتمان تسامح و تساهل، برخي محورهاي رويکرد تاز? اين دو دانشگاه اسلامي بوده است. اما در دانشگاه امام اقدام اساسي ديگري نيز لازم بود: پاکسازي اخواني‌ها.[18]

سليمان اباالخيل که تا پيش از جنگ خليج عالمي گم‌نام بود، در پي غائل? صحوي‌ها و با اجراي نمايشي حماسي در حمايت از حکومت، توانست مراتب دولتي را دو تا يکي طي کند.[19] پيشين? خوش‌خدمتي اين عنصر جامي‌مسلک، او را گزين? مناسبي ساخت تا پروژ? برچيدن اخواني‌ها را نيز در کنار ديگر خواسته‌هاي حکومت به وي بسپارند. با برنشستن اباالخيل بر کرسي مديريت دانشگاه امام، پاکسازي در دانشگاه و مراکز وابست? به آن، به ويژه معاهد علميه، آغاز شد؛ حذف عناصر متمايل به انديشه‌هاي اخواني، جمع‌آوري کتاب‌هاي ايشان از کتابخانه‌هاي مدارس، بازگشت سرود ملي و برگزاري جشن توحيد بلاد از جمل? اقدامات صورت‌گرفته در اين ساليان بوده است.[20]

 

زمزمه‌هاي انضمام

اگر سعودي‌ها رؤياي پاکسازي کامل معاهد از اخواني‌ها را هم در خواب مي‌ديدند، باز اين رؤيا براي ايشان چندان شيرين نمي‌نمود. دانش‌آموخته‌هاي مدارس شرعي کساني بودند که گرچه در علوم ديني و ادبي از هم‌رده‌هاي خويش پخته‌تر بودند، اما در علوم جديد، همچون فيزيک و شيمي و زبان انگليسي، هيچ درسي نگرفته بودند. از اين رو گزينه‌هاي پيش روي اين دانش‌آموزان براي آيند? خويش تنها ادامه تحصيل در رشته‌هاي ديني بود. اما بازار مشاغل ديني در عربستان به دليل سال‌ها پذيرش گسترد? معاهد علميه و دانشگاه‌هاي اسلامي، کاملا اشباع گشته بود.[21] گفتني است گرچه «کمبود قاضي» مشکلي جدي در عربستان بود، اما حاکمان سعودي ريش? اين مشکل و چار? آن را در جايي ديگر ديده بودند؛ برداشتن محدوديت پذيرش قضات از دانشکده‌هاي شريعت. عالمان وهابي که «قانون‌هاي بشري» را خلاف «احکام الهي» و در راستاي حکومت طاغوت مي‌شمردند، هيچ گاه نشستن بر کرسي قضاوت را براي دانش‌آموختگان «حقوق» و مانند آن روا نمي‌دانستند. اما در اينجا نيز زور حاکمان بر عالمان مي‌چربيد و پس از چند سال زمينه‌سازي رسانه‌اي براي آن، در نهايت در دسامبر 2017 نه تنها محدوديت پذيرش دانش‌آموختگان شريعت برداشته شد، بلکه به زنان نيز اجاز? قضاوت داده شد.[22]

از اين رو دولت در حالي براي دانش‌آموزان معاهد شهريه‌اي اضافي مي‌پرداخت که خروجي‌هاي آن براي سياست توسع? اقتصادي باري برنداشته و حتي بيکاري نيز پيش روي بسياري از آنها بود.[23] اينها و برخي انگيزه‌هاي ديگر، همچون پاک کردن مسأل? اخواني‌ها، سعودي‌ها را بر آن داشت تا اين نزديک به 70 مرکز پرورش سلفيت را تغيير ماهيت داده و آنها را نيز همسانِ مدارس عادي، به ابزارهاي توسع? اقتصادي کشور تبديل کنند. در 2011 مديريت دانشگاه در پي دستور حکومت، برنام? درسي سال اول ثانوي را کاملا مطابق با مدارس عادي تغيير داد، تا راه براي دانش‌آموزاني که تمايل به تغيير گرايش و پيوستن به مدارس عادي دارند، گشوده شود. اضافه شدن دروس فيزيک و شيمي و زيست و حذف درس فرائض و کم شدن حجم دروس نحو و فقه نتيج? اين تصميم بود.[24] پس از اين، حکومت پا را فراتر گذاشت و انحلال تمامي معاهد و انضمام آنها به وزارت تعليم را خواهان شد. اين موضوع در آوريل 2015 در صحن مجلس شورا مطرح شد و هرچند به دليل انتساب 57 نفر از 150 عضو مجلس به معاهد علميه، اين طرح رأي نياورد،[25] اما چنين مي‌نمايد که فتح اين سنگر نيز براي سعودي‌ها چندان دور نباشد.

فرزندان غيرسعودي

با رشد ناگهاني درآمد نفتي عربستان در ده? هفتاد ميلادي و آغاز روزهاي خوش بازوي ديني حکومت، پروژه‌هاي توسعه‌طلبان? مذهبي در گوشه و کنار جهان کليد خورد. برپايي شش معهد در سه قار? جهان در طول پنج سال، آغاز طوفاني ديپلماسي آموزشي سعودي در خارج مرزهاي خود بود.[26]

امارات

(رأس الخيمه)

موريتاني

(نواکشوط)

اندونزي

(جاکارتا)

جيبوتي

(جيبوتي)

ژاپن

(توکيو)

آمريکا

(واشنگتن)

1398

1399

1399

1401

1403

1403

 

اين مدارس شرعي که تعليم و تربيت اقليات مسلمان اين کشورها را هدف داشتند، کاملا از نمونه‌هاي داخلي الگوبرداري شده بود، اما با اين تفاوت که از نسخ? اصلي خود اقبالي خوش‌تر يافت؛ اگر حکومت سعودي اين روزها از هزينه‌کرد براي مدارس شرعي داخلي چندان خشنود نيست، نسخه‌هاي برون‌مرزي اين مدارس را براي پيشبرد سياست‌هاي خود بسيار نيکو يافته است و در اين سال‌ها بيش از پيش در تقويت و پشتيباني آن کوشيده است. به عنوان نمونه معهد جاکارتاي اندونزي، به عنوان اصلي‌ترين و بزرگ‌ترين معهد شرعي سعودي‌ها در خارج اين کشور، پس از سفر ملک سلمان در 2017 به شدت تقويت مي‌شود.

«معهد العلوم الإسلاميه و العربيه»[27] در جاکارتا که از جمادي الأولي 1400 پذيرش خود را آغاز کرده است، از 141 دانش‌آموز پسر در بدو تأسيس به 3569 دانش‌آموز پسر و دختر و از 5 استاد به 172 استاد و دست‌اندرکار در سال تحصيلي 1436-1437 رسيده است. تاکنون نزديک به 12000 دانش‌آموخته داشته است که از اين ميان 250 نفر آنها دانشجويان بورسيه و کساني هستند که از کشورهاي همسايه همچون مالزي، فيليپين، تايلند، کامبوج، کر? جنوبي و سنگاپور در آنجا درس خوانده‌اند. بودج? اين معهد همچون ديگر نمونه‌هاي آن، نه از طريق دانشگاه امام، بلکه به صورت مستقيم از وزارت خارجه و سفارت سعودي در اندونزي تأمين مي‌گردد.[28]

فعاليت‌هاي اين مرکز به دانش‌آموزان خود محدود نبوده و مخاطبان بسيار ديگري را نيز بر سر سفر? خويش نشانده است. به عنوان نمونه در سال‌هاي 1403 تا 1415، تنها در نهادهاي گوناگون دولتي 42 دور? بلندمدت و بيش از 50 دور? کوتاه‌مدت آموزش زبان عربي برگزار کرده است. اين معهد از 1405 شعبه‌اي ويژه را براي آموزش معلمان اندونزيايي اختصاص داده است که تاکنون نزديک به 70 دوره براي آموزش معلمان مدارس و دانشگاه‌هاي اندونزي برپا کرده‌اند و همچنين در گسترش فعاليت‌هاي خود به ديگر کشورهاي آن منطقه نيز موفق بوده است.[29]

موفقيت‌هاي چشمگير اين مرکز در نفوذ مذهبي، فرهنگي و سياسي در آسياي شرقي و به ويژه اندونزي، توجه و حمايت‌هاي ويژ? حکومت سعودي را در پي داشته و با برپايي ساختماني جديد براي «معهد خادم الحرمين» در باندا آسه در 2014[30] و نيز افتتاح سه معهد ديگر در ذيل معهد جاکارتا و راه‌اندازي چند پروژه و مرکز ديگر در 2017،[31] ذوق‌زدگي خود را از اين دستاوردها نشان داده‌اند. توسع? معهد جيبوتي[32] و احداث معاهدي جديد در مالديو[33]، سومالي و بنگلادش[34] گوشه‌هايي ديگر از اين پازل هستند.

اين توسعه و زايايي سلفيت در فضاي بين‌المللي و در مقابل قدرت‌زدايي و سترون‌سازي آنها در داخل عربستان، سرنوشت وهابيت را به گونه‌اي رقم خواهد زد که بيش از هر چيز براي فرزنداني غيرسعودي دايگي کنند.


[1] https://goo.gl/edwbYx

https://goo.gl/Qst1DX

[2] https://goo.gl/1kpE2M

[3] https://goo.gl/1kpE2M

[4] علماء الإسلام، نبيل ملين، محمد، الشبکه العربيه للأبحاث والنشر، الطبعه الثانيه، 2013، ص287.

[5] اين مقدار شهريه جز براي معهد رياض، به دليل هزينه حمل و نقل دستي اسکناس‌ها از رياض به ديگر شهرها، به 375 ريال کاهش مي‌يابد.

[6] علماء الاسلام، ص287.

[7] همان، ص289.

[8] همان، ص290.

[9] https://goo.gl/qj3yVK

[10] https://goo.gl/4bPkSQ

[11] https://goo.gl/mi6vp6

[12] https://goo.gl/psLjr5

[13]https://goo.gl/Tm7RzE

https://goo.gl/4bPkSQ

[14] https://goo.gl/A9yUcZ

[15] https://goo.gl/YY6at5

[16] در طي سال‌هاي 1427-1428، چهار دانشکده مهندسي، اقتصاد و مديريت، علوم پايه و پزشکي افتتاح شدند. در سال 1422 نيز دانشکده رسانه و ارتباطات به اين جمع پيوست تا اين دانشگاه نيز همچون دانشگاه مدينه هويت ديني خود را از دست بدهد.

[17] به عنوان نمونه در 2017 براي نخستين يک زن به عنوان رئيس يکي از اداره‌هاي دانشگاه منصوب شد:

https://goo.gl/26omGA

[18] دانشگاه مدينه از ابتداي دهه هشتاد شروع به پروژه سعودي‌سازي اساتيد را با جديت دنبال کرده است، به گونه‌اي که هم‌اکنون تعداد انگشت‌شماري از اساتيد غير سعودي در دانشکده‌هاي ديني به تدريس مي‌پردازند. عناصر با گرايش‌هاي اخواني گرچه در اين دانشگاه نيز حضور دارند، اما نه به شدت دو دانشگاه امام و ام القري.

[19] زمن الصحوه، ستيفان لاکروا، الشبکه العربيه للأبحاث و النشر، ص286.

[20] https://goo.gl/4bPkSQ

[21] https://goo.gl/Kg9eN7

https://goo.gl/Wsczf7

[22] https://goo.gl/PoqBoh

[23] https://goo.gl/4bPkSQ

[24] https://goo.gl/BT6hmo

https://goo.gl/CYFGHY

برخي نگراني‌ها از تغيير برنامه درسي مدارس شرعي:

https://goo.gl/r3Bij6

[25] https://goo.gl/2MNA5P

[26] https://goo.gl/1hECjW

[27] https://goo.gl/dVGGRF

[28] https://goo.gl/N1rw5M

[29] براي آگاهي از برخي فعاليت‌هاي داخلي و خارجي اين معهد رک:

https://goo.gl/PGrCK9

[30] https://goo.gl/rKSc7n

[31] https://goo.gl/KWxVMh

https://goo.gl/9tcKfc

[32] https://goo.gl/J726Mq

[33] https://goo.gl/Jq3DEv

[34] https://goo.gl/QMC3QW

 

نظر کاربران
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
 
تصویر امنیتی
Captcha ImageChange Image
متن خود را اینجا وارد کنید

آدرس:تهران خيابان جمهوري اسلامي خيابان رازي نرسيده به خيابان نوفل لوشاتو نبش کوچه ياسمن---تلفن:63497112---فکس:63497498 ---سامانه پيامک:30005209

© Copyright dmsonnat.ir. All Rights Reserved.