اهل سنت

پايگاه اطلاع رساني دبيرخانه شوراي برنامه ريزي مدارس علوم ديني اهل سنت

امروز سه شنبه، 6 فروردين 1398| 20 رجب 1440

مسجد و نقش آن در تامين امنيت فردي و اجتماعي

-(0 Body) 
مسجد و نقش آن در تامين امنيت فردي و اجتماعي
Visitor 94
Category: اخلاقي و تربيتي

مسجد و نقش آن در تامين امنيت فردي و اجتماعي

چکيده

بر هيچ مسلماني پوشيده نيست که مسجد به منزلة بوستان ايمان، پشتيبان کيان امت اسلامي و هستة مرکزي جوامع مسلمان است. مساجد نقش مهم خود را از زماني آغاز کردند که پيامبرخدا، حضرت محمّد مصطفي (صلي الله عليه و آله) نخستين مسجد را در مدينة منوره بنا نهاد و اين نقش آفريني تا دوران خلفا ادامه يافت؛ آنگاه که امپراتوري اسلامي اندک اندک به سوي فروپاشي روي نهاد.

موضوعات

از نگاهي ديگر

اصل مقاله

مقدمه

ستايش بي ­آلايش و حمد فرخنده، تنها خداوندگار را سزد و درود او براي خاتمه ­بخش سلسلة پيغمبران و رسولان، حضرت محمّد مصطفي (صلي الله عليه و آله) و خاندان گرامي­، اصحاب و پيروان نيکويش تا روز واپسين زيبد.

بر هيچ مسلماني پوشيده نيست که مسجد به منزلة بوستان ايمان، پشتيبان کيان امت اسلامي و هستة مرکزي جوامع مسلمان است. مساجد نقش مهم خود را از زماني آغاز کردند که پيامبرخدا، حضرت محمّد مصطفي (صلي الله عليه و آله) نخستين مسجد را در مدينة منوره بنا نهاد و اين نقش آفريني تا دوران خلفا ادامه يافت؛ آنگاه که امپراتوري اسلامي اندک اندک به سوي فروپاشي روي نهاد.

مساجد در آغاز، محلي براي علم­ آموزي بودند ـ مکاني براي برگزاري حلقه­ هاي دانش اندوزي ـ که در آن ميراث نبوت را از منابع اصلي تبادل مي کردند. افزون بر اين، مساجد پايگاهي بود براي ترويج اسلام و فتوحات اسلامي، تا جايي که پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله) نيز آن را مرکز تشکيل دولت بزرگ اسلامي خويش قرار داد.

مسجد به منزلة کانون ومحوري بود که زندگي مسلمانان در جنگ و صلح، در امور روزمره و در مواقع اضطراري، همواره پيرامون آن جريان داشت. گويي اين مکان مقدس هم مدرسه است، هم دادگاه و هم محل گردهمايي و رايزني دربارة امور مسلمانان؛ از اين رو، مي ­توان گفت مسجد تأثير چشمگيري در پيشبرد زندگي مسلمانان و جهت دهي به آن داشته است.

مسجد در عصر پيامبر، نقش خود را در تمام عرصه­ هاي زندگي به صورت کامل ايفا کرد؛ از آموزش امور دين به وسيلة صحابه گرفته تا آماده سازي و مديريت لشگر و امضاي توافق­نامه­ ها و استقبال از ميهمانان و فرستادگان و هيأت­ هاي اعزامي ديگر کشورها و مديريت قضايي و امور دولت و حکومت. اين ايفاي نقش به اندازه ­اي پررنگ و جدي بود که تقريباً هيچ کاري ـ جز در موارد نادر ـ در خارج از مسجد پيگيري نمي ­شد. نقش­ آفريني مسجد تا زمان خلفا و بعد از آن نيز ادامه داشت تا آنگاه که فتوحات اسلامي روز افزون و دولت اسلامي گسترده شد و مسلمانان بر امور گوناگون کشورهاي فتح شده نظارت کردند. اينجا بود که نهادهايي را تأسيس و به امور دولت، حکومت، دادرسي و ... نظارت ­­کردند و اکنون متأسفانه از نقش مسجد کاسته شد و تنها منحصر به اقامة نماز، خطبة نماز جمعه، نمازهاي عيد و برخي درس­ ها و موعظه ­ها گرديد، البته امروزه برخي از وظايف خود را بازيافته و در برخي از کشورهاي اسلامي مي­ بينيم که مساجد به محلي براي برپايي فعاليت­ هايي گوناگون تبديل شده ­اند.

بي شک، مسجد همواره در اسلام نمادي براي جامعيت باقي خواهد ماند؛ چرا که به کلية مراجعات ديني و دنيايي مردم پاسخ مي‌دهد. شيفتگان دانش و علم و فتوا که از مسجد ياري مي‌خواهند و پويندگان امور دنيايي که بدان پناه مي‌برند، گمشدة خود را در آن مي‌جويند و به هدف خود دست مي‌يابند. هرچند زمينه‌هاي فعاليت‌هاي مختلف و نهادهاي مستقل به وجود آيد، اما مسجد همچنان نخستين نماد اسلام باقي خواهد ماند.

مسجد و اهميت آن در اسلام

مسجد، تنها محلي براي به پاداشتن نماز نيست؛ بلکه از آنجاکه فعاليت­ هاي بسياري در آن متمرکز مي­ شود، نقشي به غايت مهم دارد. مسجد محل گردهمايي مردم، استقبال از فرستادگان ديگر بلاد، ديدار اصحاب، محل برگزاري حلقه­ هاي عبادت و علم آموزي و به طور کلي کانوني براي انجام امور بسيار مهم بوده است. همين اهميت مسجد نيز باعث شد که نخستين اقدام پيامبر (صلي الله عليه و آله) پس از هجرت به مدينة منوره، ساخت مسجد باشد. دانشگاهي که اصحاب و ياران در آنجا همه چيز را از حضرت رسول (صلي الله عليه و آله) مي­آموزند و در نهايت از آن فارغ ­التحصيل مي­ شوند.

مسجد محل برگزاري نماز جماعت و جمعه بوده و هر جاکه در آن نماز مي­ خواندند به منزلة مسجد شمرده مي ­شد. پيامبرخدا (صلي الله عليه و آله) فرموده ­ا ند:

«فُضِّلْنَا عَلَى النَّاسِ بِثَلاَثٍ: جُعِلَتْ صُفُوفُنَا کَصُفُوفِ الْمَلاَئِکَةِ وَجُعِلَتْ لَنَا الأَرْضُ کُلُّهَا مَسْجِدًا وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا إذَا لَمْ نَجِدْ الْمَاءَ».1

«ما و امت ما، نسبت به ديگر مردمان، در سه چيز برتري يافته ­ا يم؛ صفوف ما مانند صفوف فرشتگان است. همه جاي زمين براي ما به منزلة مسجد است. اگر آبي براي وضو نيابيم، همة خاک ­هاي زمين براي ما مطهر و پاکيزه ­اند.»

بر اساس حديث بالا، هر مکاني که در آن نماز به پا شود، مسجد خوانده مي­ شود، گرچه اسم مسجد خاص ­تر از ديگر مکان­ ها است.

اسلام، اين دين مبين، به مسجد و ساخت آن اهميت فراوان مي ­دهد. از اين رو، پيامبرخدا (صلي الله عليه و آله) در تشويق و ترغيب مردم به ساخت مسجد فرموده است:

«مَنْ بَنَى مَسْجِدًا لِله بَنَى اللهُ لَهُ بَيْتًا فِى الْجَنَّة».2

«هر کسي براي خدا مسجدي بسازد، خداوند متعال در بهشت خانه ­اي براي او خواهد ساخت.»

همچنين در تبيين فضيلت و جايگاه مساجد نزد خداوند مي­ فرمايند:

«أَحَبُّ الْبِلَادِ إِلَى الله تَعَالَى مَسَاجِدِها ، وَأبْغض الْبِلَاد إِلَى الله أَسوَاقهَا».3

«مساجد، محبوب­ترين مکان ­ها، و بازارها ناخوشايندترين مکان ­ها نزد خداوند متعال است.»

مسجد در زمان پيامبر (صلي الله عليه و آله) و بعد از او، براي اصحاب، مرکز حکمراني، توجيه و تربيت، مکان فعاليت و نشاط، محلي براي ديدار و مصالحه، مرکز صدور فتوا، پند و سفارش و کانوني براي رأي­ گيري و نظر خواهي از مردم بوده است. اطلاعيه ­ها از آنجا منتشر مي ­شد و اوامر و دستورات از آنجا تنفيذ مي­ گشت. مسجد به عنوان پيوند دهندة زندگي فاني دنيا با زندگي باقي آخرت به شمار مي ­آمد.4

مسجد در اسلام يک جامعة متکامل، منسجم، متحد و هم­بسته است. مسجد، عرصه ­اي براي فعاليت اجتماعي، مرکزي عملي و مدرسه ­اي براي آموزش است. مسجد تريبون نشر پندها و عبرت­ ها به شمار مي ­رود و در آن پرورش جسم صورت مي­ گيرد؛ زيرا مؤمنِ قوي نزد خداوند متعال بهتر و محبوب­تر از مؤمن ضعيف است. يکي از نقش ­هاي مسجد در اسلام، محل پذيرايي از ميهمانان و اقامت مسافران است. عقدنامه ­ها در مسجد نوشته و امضا مي­ شوند و در آن به اختلافات مردم رسيدگي مي­ شود و عدالت حکمفرما مي ­گردد. نيازمندان در مسجد نياز خود را برطرف مي­ کنند و توانگران در آن به مقاصد خود مي ­رسند. در مسجد سربازان شجاع پرورش مي­ يابند و ضعيفان در آن از نابودي نجات پيدا مي­ کنند. مسجد به عنوان نمونة کوچک شده ­اي از جامعة اسلامي است که در آن دل­ ها و فکرها به هم نزديک مي­ شوند و جان ­ها و قلب­ ها با يکديگر متحد مي­ گردند و پيوندهاي محبت و الفت ميان مؤمنان مستحکم مي­ شوند.

فلسفة وجود مسجد در اسلام را مي ­توان اينگونه توصيف کرد: مسجد به منزلة کوره ­اي است که براي ذوب کردن جان­ ها، تصفيه نمودن لذت­ هاي دنيا، از بين بردن اختلافات طبقاتي و عنوان­ هاي قراردادي، دريدن پرده ­هاي کبر و خودپرستي و آزادي از يوق تسلط شهوت­ ها و هواهاي نفساني، ضروري به شمار مي ­رود. انسان با آبديده شدن در اين کوره، شايستگي ملاقات خالصانه و بي پيرايه با معبود خويش در محراب بندگي صادقانه را کسب مي ­کند. مسجد تنها مکاني است که جان و دل انسان را صيقلي مي ­کند و چنين تحولي در انسان ايجاد مي­ نمايد. مکاني که انسان به مُهر بندگي خداوند عز وجل ممهور و مزين مي ­گردد.5

مسجد از جايگاه والايي در اسلام برخوردار است. جايگاهي که نبي گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) با ساخت مسجد در ابتداي تأسيس جامعة اسلامي در مدينة منوره، آن را تبيين کرد. پيامبر عظيم الشأن (صلي الله عليه و آله) با اين اقدام هوشمندانة خود مسجد را به عنوان رکن اصلي تشکيل جامعة اسلامي شناساند. ايشان به سرعت اقدام به ساخت بناي مسجد کرد. اصحاب و ياران خويش را نيز به تعجيل در اين کار فراخواند و از آن­ها خواست تا زمان به پايان رسيدن بناي مسجد، مشغول کار ديگري نشوند. پيامبر (صلي الله عليه و آله) بعد از پايان مراحل ساخت مسجد، به تبليغ و رسيدگي به امور مسلمانان در اين مکان مقدس مشغول شد. مسجد براي ايشان جايگاه رفيع علم و تربيت، تبليغ دين، تعيين فرماندهان نظامي، ادارة امور لشگريان و ديگر امور جامعة اسلامي بود. اگر چه امروزه در پي تشکيل سازمان­ ها، نهادها و مؤسساتي مانند تالارهاي پذيرايي، اتاق­هاي فرماندهي نظامي و... که بخش زيادي از وظايف يادشده را به عهده گرفته ­ا ند، نقش مسجد در به پاداشتن نماز و سخنراني منحصر شده است؛ اما هنوز مساجد ما وظيفة پرورش روحي و اخلاقي مسلمانان را به عهده دارند. امروزه مساجد پايگاهي براي پاسخگويي به سؤالات شرعي و پرسش ­هاي ديني و دنيايي مردم هستند.

با اين­که جاي جاي زمين براي مسلمانان پاک و مطهر شده و شايستگي اقامة نماز را دارد، اما اسلام بر وجود مسجد با صحن­ ها و رواق ­هاي ساده و بي پيرايه تأکيد فراوان دارد تا کانوني براي انجام بسياري از فعاليت­ هاي بشر دوستانه باشد.6

مسلمانان نيز با علم به جايگاه با اهميت مسجد در اسلام، به آن توجه ويژه ­اي نمودند. آنان در عنايت به مسجد از پيامبر گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) الگو گرفتند و از سنت ايشان پيروي کردند؛ از جمله نماد­هاي توجه به مسجد مي ­توان به موارد زير اشاره کرد:

1. نظافت مساجد

اسلام به نظافت مساجد و جلوگيري از آسيب ديدن آن اهتمام ويژه ­اي دارد. پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) در اين باره ­فرموده ­ا ند:

«مَنْ أَخْرَجَ أَذًى مِنَ الْمَسْجِدِ بَنَى اللهُ لَهُ بَيْتًا فِى الْجَنَّة».7

«هر کس از رسيدن مکروه يا ضرر و زياني به مسجد جلوگيري کند، خداوند براي او خانه ­اي در بهشت بنا مي ­کند.»

در روايتي نقل شده است که فردي اعرابي در مسجد بول کرد. پيامبر وي را از اين کار نهي نموده، فرمودند: «مسجد محل عبادت و ذکر است و شايستة اين عمل زشت نيست.»

اسلام توجه به مساجد را در چارچوب نظافت، پذيرايي از ميهمانان و طهارت آن محدود نکرده؛ بلکه توجه ويژه ­اي به کساني مي­ د هد که مسجد مي ­سازند و از آن نگهداري مي­ کنند. خداوند متعال اين دسته از افراد را از اجر و ثواب محروم نمي ­کند. بر اساس روايات نقل شده، پاسخ اين کار را با ساخت خانه ­اي در بهشت مي ­د هد.

2. خوشبو کردن مساجد

همانگونه که اسلام بر نظافت مساجد و زدودن کثيفي ­ها از مساجد تأکيد فراوان دارد، بر خوشبويي و زدودن هر نوع بوي ناخوشايند، که باعث آزار مسلمانان ­شود نيز تأکيد کرده است. از همين رو، پيامبر (صلي الله عليه و آله) کساني را که سير و پياز مي­ خوردند از آمدن به مسجد نهي کردند؛ زيرا بوي آن نمازگزاران را مي­ آزارد:

«مَنْ أَکَلَ ثُومًا أَوْ بَصَلًا فَلْيَعْتَزِلْنَا أَوْ قَالَ فَلْيَعْتَزِلْ مَسْجِدَنَا وَلْيَقْعُدْ فِي بَيْتِهِ».8

«هر کس که سير يا پياز خورده، از ما و مسجد ما دوري گزيند و در خانه بنشيند.»

اين حديث نشان مي ­دهد که توصيه و تأکيد پيامبر (صلي الله عليه و آله) به اين نکته است که مسلمانان نبايد برادر مؤمن خود را با بوي ناخوشايند دهان بيازارند. در جاي ديگر فرموده است: «فرشتگان نيز از بود دهان اين شخص ناراحت مي­ شوند.» به همين دليل پيامبر (صلي الله عليه و آله) اين افراد را از آمدن به مسجد نهي مي ­کند تا بوي ناخوشايند دهان آن­ها، ديگر مسلمانان و فرشتگان را آزار ندهد. اما اگر انسان با خوشبوکننده­ هاي دهان يا مسواک و يا هر طريق ديگري بتواند اين بوي بد را از بين ببرد، مي ­تواند به مسجد برود؛ زيرا ديگر عذري براي نرفتن به مسجد ندارد.

3. تشويق به علم آموزي در مسجد

تا روزگاري نه چندان دور که هنوز مدارس رسميِ ويژة آموزش و پرورش راه نيفتاده بود، مساجد مسؤوليت تعليم و تربيت انسان­ ها و تدريس علوم اسلامي را به دوش مي­ گرفتند. پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله) تمايل ويژه ­اي به ياددهي و يادگيري علم در مساجد داشتند. با توجه به اين که: هر کس به مسجد مي ­رود و تنها نيت يادگيري کار خير يا ياددهي آن را دارد، اجر و ثواب يک حج کامل را که بهشت برين است، خواهد داشت. پيامبر (صلي الله عليه و آله) نيز مسلمانان را به حضور و شرکت در مجالس و نشست­ هاي علمي دعوت مي­ کنند:

«وَمَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللهِ يَتْلُونَ کِتَابَ اللهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمْ السَّکِينَةُ وَغَشِيَتْهُمْ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْهُمْ الْمَلَائِکَةُ وَذَکَرَهُمْ اللهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ».9

«مردم در مسجدي براي خواندن کتاب خدا و درس دادن آن اجتماع نمي­ کنند، مگر اينکه خداوند آرامش را بر قلب آنان نازل مي ­کند و رحمت خود را به آنان مي­ رساند و فرشتگان گرداگرد او را مي­ گيرند.»

4. همبستگي اجتماعي در مسجد

مردم در مسجد همديگر را مي ­شناسند و از اين رهگذر، توانگران به نيازمندان کمک مي­ کنند. به همين دليل پيامبر (صلي الله عليه و آله) به موضوع همبستگي ميان مسلمانان و کمک به يکديگر سفارش بسيار مي­ کردند؛ به ويژه آن­که ايشان از نيازمندي اصحاب صفّه آگاهي داشتند؛ زيرا آنان همواره همراه پيامبر بودند. از آن حضرت حديث نقل مي­ کردند. با او در نمازها شرکت مي­ کردند و تنها زمان خواب از وي جدا مي ­شدند. بر اين اساس، آن حضرت به اصحاب خويش فرموده ­ا ند:

«طَعَامُ الِاثْنَيْنِ کَافِي الثَّلَاثَةِ وَالثَّلَاثَةِ کَافِي الْأَرْبَعَةِ».01

«جماعت‌، موجب‌ برکت‌ است‌ و غذاي‌ دو نفر، سه نفر را، و غذاي‌ سه نفر، چهار نفر را کفايت‌ مي‌کند.»

5. مسجد، پناهي براي نيازمندان

پيامبرخدا (صلي الله عليه و آله) هميشه در مسجد حضور مي­ يافتند تا پاسخگوي مراجعات نيازمندان باشند. عباد بن تميم از عموي خود نقل مي ­کند: پيامبر را ديده است که در مسجد دراز کشيده و يک پاي خود را روي پاي ديگر انداخته11 و بسياري از مردم در مسجد به حضور ايشان مي­ آيند و نيازهاي خود را بيان مي­ کنند. مسجد نخستين نهاد آموزشي در اسلام به شمار مي ­رود؛ به همين دليل پيامبر مردم را به ساخت آن تشويق مي­ کردند و همواره به برتري کساني که باني مسجد مي ­شدند، اشاره مي­ کردند؛ چرا که يک رکعت نماز مسلمانان در کنار يکديگر، در يکي از مساجد، چنان جرعة زلالي از حقايق ناب برابري، برادري و دوستي به آن­ها مي ­نوشاند که شايد خواندن ده ­ها کتاب دربارة حقيقت برابري وبرادري و فلسفة انسان کامل، چنين تأثيري بر جان و دل مسلمانان نگذارد.21

7. مسجد در زمان حيات پيامبر (صلي الله عليه و آله)

مسجد در اسلام به عنوان نهاد تربيتي کامل و همه جانبه شناخته مي­ شود که به ابعاد مختلف انسان سازي و مسلمان­ پروري و نيازمندي ­هاي آن توجه ويژه ­اي کرده است.

ساخت مسجد سنگ بناي تربيت اجتماعي خانواده و جامعه است. مسجد در اسلام وسيله ­اي براي صيقلي کردن مؤمنان و صفا دادن قلوب آن­ها به شمار مي ­رود و از طريق برگزاري حلقه­ هاي دانش افزايي، قضاوت، عبادت، خريد و فروش و برگزاري مراسم در مناسبت ­هاي مختلف باعث وحدت فکر و انديشة آنان مي­ شود. مسجد همانند دين مبين اسلام در همة ابـعاد دين، سياست، جامعه و... پديده اي متکامل به شمار مي ­رود.31

از اين رو، همواره آمادة پاسخگويي متعادل به نيازهاي روحي، جسمي، اقتصادي، قانوني و... بوده و هست؛ به شکلي که هيچ ­يک از آن­ها ديگري را تحت الشعاع خود قرار ندهد. به همين دليل اسلام انسان­ هايي را پرورش داده که در همة ابعاد زندگي متعادل و متوازن هستند. اين انسان­ ها علاوه بر اين که به خود، خداي خود و قرآن کريم اهتمام مي­ ورزند، در عين حال از نيازهاي روحي زندگي خود، خانواده و جامعه نيز غافل نخواهند بود. اين تأثيري است که اسلام به طور کلي بر زندگي انسان­ ها مي­ گذارد.

با تأمل در جايگاه مسجد در زمان زندگي پيامبر، ابعاد زيادي از اين جايگاه براي ما روشن خواهد شد؛ از جمله مي ­توان به موارد زير اشاره کرد:

الف) بُعد روحي و رواني:

گرچه کارکرد مسجد تنها منحصر به تقويت بُعد روحي و رواني مسلمانان از طريق به پاداشتن نماز نيست، اما به پاداشتن نماز بخشي از بعد روحي و رواني مسجد به شمار مي ­رود؛ به ديگر سخن، بخش کاربردي و عملي مسجد، همين بخشي است که در آن انسان در ارتباط بين خود و پروردگارش قرار مي­ گيرد.

ب) بُعد آموزشي:

افزون بر بعد رواني، مسجد مي ­تواند نقش آموزشي نيز ايفا ­کند. پيامبر (صلي الله عليه و آله) در کنار ياران و اصحاب خويش در حلقه­ هاي علمي مي­ نشستند و دروسي همچون قرآن و دين و... را آموزش مي ­دادند. نکات مورد نياز آنان را تشريح مي­ کردند و اشتباهاتي را که مرتکب مي ­شدند، گوشزد مي­ نمودند. ايشان به شاگردان و اصحاب خود، اخلاق و رفتاري را مي‌آموختند که اسلام از مسلمانان انتظار دارد. برخي از صحابه، آن حضرت را همراهي کرده، سخنانش را به رشتة تحرير در مي آ وردند. همة کردار و رفتار ايشان را حفظ مي‌کردند و مواضع و رويدادهايي را که براي ايشان رخ مي‌داد، به ثبت مي‌رساندند. يکي از آنان، که بيش از ديگران به مراقبت از احوال و آثار پيامبر مي‌پرداخت، به حدي به آن حضرت نزديک بودکه در تتبع احوال و آثار او و بررسي رفت و آمدش، کوچک‌ترين مسأله از زندگي‌اش را مي‌نوشت و نمي‌گذاشت جزئي‌ترين موضوع از قلم بيفتد.

مسجد محل زندگي چنين افرادي بود و در آن شعائر الهي را به پا مي‌داشتند و آيات قرآني که به پيامبر وحي مي‌شد را مکتوب مي‌کردند. اين کاتبان، آيات قرآن را در سوره‌هايي که پيامبر دستور مي‌داد ثبت مي‌کردند. اين افراد آياتي را که نوشته و ثبت کرده بودند با يکديگر بازخواني مي‌کردند.

ج) بُعد رفتاري:

گردهمايي پيامبر با اصحابش در مسجد، تنها با هدف آموزش مسائل عبادي نبود؛ بلکه همزمان شامل جنبه‌هاي رفتاري نيز مي‌شد؛ جنبه‌هايي که به راهنمايي و جهت‌دهي مستقيم يا غير مستقيم به سمت رفتار درست و مناسب بود. پيامبر همواره مراقب بود که راهنمايي‌ها و آموزش‌هايش، به استثناي اموري که مربوط به محرمات الهي مي‌شد، اصحاب را آزرده نکند و آنان را در تنگنا قرار ندهد. سرزنش ديگران هرگز مانع نمي‌شد که حضرت انجام محرمات الهي را نهي نکنند. اين روحية پيامبر، در جريان دزدي مخزوميه به خوبي نمود داشت. از عايشه نقل شده:

«بانويي به نام فاطمة مخزوميه، که از قبيله بني مخزوم بود دزدي کرد و اين موضوع براي پيامبر ثابت شد و حکم آن قطع انگشتان دست راست بود. سران اين قبيله که اجراي چنين حکمي را بزرگ‌ترين سرشکستگي و سرافکندگي براي خود مي‌شمردند، با هم به مشورت پرداختند و اسامةبن زيد، نديم پيامبر را بهترين فرد تشخيص دادند. او را ديدند تا در محضر پيامبر شفيع شود. اسامه به محضر آن حضرت آمد و شفاعت فاطمة مخزوميه را نمود. پيامبر خشمگين شده و با تندي به او فرمود: اسامه! تو مي‌‏خواهي يکي از حدود الهي تعطيل شود و براي تعطيل شدن قانون خدا مي‌‏خواهي شفاعت کني؟! آنگاه آن حضرت در مسجد براي مسلمانان خطابه‏اي ايراد کرد و فرمود: مردمي که پيش از شما زندگي مي‌‏کردند، از اين رو به هلاکت رسيدند و شيرازه ملّيت آنان از هم گسيخت و پاره شد که هرگاه در ميان افراد صاحب نفوذ، دزدي يا خلافي مي‌‏شد، قانون حق اجرا نمي‌‏شد، ولي اين قانون در مورد افراد ضعيف اجرا مي‌‏شد. سوگند به خدا اگر دخترم فاطمه دزدي کند، دستش را قطع خواهم کرد.»

شيوة برخورد نبيّ گرامي اسلام با اين ماجرا، نشان دهندة اهميت اجراي قوانين و حدود الهي در سيرة ايشان است. آن حضرت با اين رفتار خود نشان دادکه وساطت کردن و سفارش در امور مخالف با احکام شرع، کار بسيار اشتباه و ناپسندي است که بايد در جامعة اسلامي ريشه کن گردد و هيچ کس دوباره مرتکب اين کار اشتباه نشود.

د. بعد انساني:

مسلمانان در همة رخدادهاي زندگي؛ از جمله در اختلافات، دعاوي، درگيري‌ها، درخواست‌ها، نيازمندي‌ها، رفع مشکلات و ديگر موضوعات انساني که جامعة بشري همواره با آن دست به گريبان است، به مسجد مراجعه مي‌کردند، هر چند اين قبيل مراجعات در عصر پيامبر، به دليل زهد و تقواي مردم، بي‌توجهي به دنيا، شدت ارتباط و پيوند آنان با آخرت و پايبندي زياد به اجراي دستورات حضرت رسول، بسيار اندک بود. دليل اين موضوع را مي‌توان در تأثير پذيري مردم آن دوره از زندگي پيامبر مکرم اسلام و شدت زهد و بي‌توجهي ايشان به دنيا جستجو کرد.

سعيد حوي در کتاب خود با نام «الرسول» مي‌نويسد: «خواسته‌ها و نيازهاي دنيوي مردم براي آنان فراهم مي‌شد، اما آن‌ها صبح را به شب مي‌رساندند، در حالي که دين براي آن‌ها نسبت به دنيا و امور دنيايي بسيار عزيز‌تر و دوست داشتني‌تر بود.»41

هـ ) بعد اقتصادي:

همانگونه که مسجد، محل گردهمايي پيامبر و اصحاب و ياران ايشان بود، به‌‌ همان شکل، محل خريد و فروش و بازرگاني آنان نيز بود. حتي اولين مزايده‌اي که در تاريخ اسلام برگزار شد، در مسجد بود. روزي مردي نزد پيامبر، آمد و از ايشان درخواست کمک مالي کرد. پيامبر (صلي الله عليه و آله) پرسيدند: «آيا در خانه چيزي براي فروش داري؟». مرد پاسخ داد: فرشي دارم که بر روي آن مي‌نشينم و ظرفي که در آن آب مي‌نوشم. حضرت از وي خواستند تا فرش و ظرف را به مسجد بياورد. سپس برخاست و آن‌ها را ميان اصحاب به مزايده گذاشت. بعد از فروش و دريافت پول اجناس، براي مرد وسايل هيزم شکني تهيه کرد و از وي خواست که کار کند و از دسترنج خويش روزي بخورد؛ زيرا اين کار بهتر از درخواست کردن از مردم است؛ زيرا ممکن است به او کمک کنند يا کمک نکنند.51

با اين مزايدة عمومي که مسجد پيامبر، شاهد آن بود، اهميت کارکردن و فضيلت آن نسبت به بيکاري و گدايي از ديگران کاملاً تبيين شد.

نقش مسجد در تربيت مسلمانان:

انسان مسلمان براي تکامل ابعاد مختلف انساني خود و تبديل شدن به يک انسان مسلمان و مؤمن به پروردگار، مخلص در عبادات، آگاه از نقش خود در زندگي و مسؤوليت پذير در برابر همة مردم به تربيت ايماني و عقلي، تربيت اخلاقي و رفتاري و تربيت اجتماعي نياز دارد؛ از اين رو مسجد، اقدام به تربيت چنين افراد مسلماني مي‌کند و آنان را براي ايفاي نقش خود بسيار آماده مي‌سازد.

1. نقش مسجد در تربيت ايماني انسان

مسجد از نخستين نهادها در اسلام است که نور علم و دانش از آن پرتو افکن شد. از ويژگي هاي مسجد در جامعة اسلامي اين است که سرآغاز دعوت اسلام و سرچشمة هدايت رباني به شمار مي ­رود. از دل مسجد و از فراز منبر و در صحن و حيات آن بود که نداي دعوت به ايمان و عمل صالح طنين انداز شد و مردم آن را فراگرفتند و بدان عمل نمودند.61

در مسجد، معناي ايمان و حقيقت آن بر جان انسان نقش مي بندد؛ چرا که اين نهادينه شدن ايمان در جان و دل مسلمانان، يکي از مهم­ترين مباني ساخت جامعة اسلامي به شکلي اصولي و صحيح است. به همين دليل خداوند متعال ايمان به خود را بر همه واجب کرده و آن را همچون شالوده­اي براي بناي ساختماني بلند قرار داده است. شالوده­اي که بدون آن، بناي ساختمان ويران خواهد شد.71 اين حقيقت زماني آشکار مي­ شود که هويت اسلام بر پاية ايمان به خداوند متعال شکل گرفته است؛ ايماني که انسان مسلمان را در حالتي خالص از يقين مطلق به وحدانيت خداوند متعال غرق مي ­کند. انسان مسلمان با اين حالت، هويت وجودي خود را در نظام يکپارچه، متکامل، هماهنگ و قانونمند هستي معنا مي ­کند.81

زنده نگاه­ داشتن مفاهيم الهي و وحياني؛ از جمله ايمان به خداوند يکتا، توحيد، اسماء الله الحسني، ايمان به فرشتگان، پيامبران و روز واپسين، از مصاديق توجه به تربيت ايماني مسلمانان است. توجه به اين مفاهيم وحياني و تلاش براي پشتيباني و حمايت از آن­ها، با همة ابزارهاي عقلي و عاطفي و روش­ هاي تئوريک و عملي و همچنين جلوگيري از پيدايش انواع گرايش­ هاي الحادي و شرک آلود، اهدافي ويژه براي زندگي دنيوي و اخروي و آرمان­هاي وجودي بشر هستند که تحقق آن­ها باعث مي­ شود هيچ خدايي جز خداي يگانه بر روي زمين پرستيده نشود.

در مسجد، خداوند يکتا و بلند مرتبه پرستيده مي­ شود. با اين کار قلب انسان اطمينان مي ­يابد و جان وي به آرامش مي رسد. خداوند متعال مي­ فرمايد:

?الَّذينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللهِ، أَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ? (رعد : 28)

«آنان کساني هستند که ايمان آورده‌اند و دلهايشان به ياد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دلها آرامش مي‌يابد!»

با چنين روحي که در مکتب ايمان پرورش يافته، جان انسان مؤمن از ترس، گمراهي و نگراني رهايي مي­ يابد و احساس آرامش خاطر و طمأنينه معنوي وي را فرا خواهد گرفت؛ چرا که مسجد با استفاده از آموزش عبادت به معناي گسترده که همان تقرّب به خداوند متعال از را ه ­هاي شرعي است، به تربيت روحي و معنوي فرد مسلمان مي­ پردازد. چنين انسان مسلماني هر عمل شرعي را با نيت خالص انجام دهد و آن عمل به نفع خود او و ديگران باشد؛ عمل وي عبادت خداوند سبحان شمرده مي­ شود و اين عبادت به تقويت ايمان او مي­ ا نجامد.

يکي از کـارکـردهاي مسجد، چـهره برداشتن از نقاب فرقـه ­ها و انديشـه ­هاي پليد و فاسـد و جريان­ هاي تخريبي و انحرافي است. اين جريان­ ها عقل و اعتقادات مذهبي و اخلاقي ريشه­ دار و اصيل جامعه را هدف قرار مي­ دهند. اين روشنگري مسجد، با هدف دستيابي افراد جامعه به امنيت فکر و انديشه و همچنين دور کردن آن­ها از هر نوع باوري که به اعتقادات خلل وارد ­کند يا آن را در جان مردم سست و لرزان ­نمايد، انجام مي­ شود.

مسجد با نقش پوياي خود، نسبت به انواع ارتداد در سطوح قوميتي، ملي و بين المللي و همچنين تنفر از احکام دين هشدار مي­ دهد و در پاسخگويي به آن­ها پيشگام است؛ براي نمونه، برخي افراد از روزه ­د اري متنفر هستند و معتقدند روزه باعث عقب افتادگي اقتصادي جامعه مي­ شود. برخي ديگر نيز از حجاب دل خوشي ندارند؛ زيرا آن را از مظاهر عقب ماندگي فرهنگي مي­ دا نند. موارد زيادي از اين قبيل وجود دارد که نشان دهندة ارتداد از دين مبين اسلام است.

2. نقش مسجد در تربيت اخلاقي:

همانگونه که مسجد نقش مهمي در تربيت ايماني افراد جامعه دارد، به همان اندازه در تربيت اخلاقي فرد فرد مسلمانان در جامعة اسلامي سهيم است. پيامبرگرامي (صلي الله عليه و آله) ، به مسلمانان امر مي ­کند که خود را به فضايل اخلاقي بيارايند تا رفتار آن­ها به رفتاري اسلامي تبديل شود؛ از جانب ديگر، آن­ها را از ارتکاب رذايل اخلاقي نهي مي­ کنند تا از شرّ اين رذايل آسوده باشند.

افزون بر اين، پيامبر به مردم سفارش مي­ کنند که به رعايت اخلاق اجتماعي پايبند باشند. همچنين اهتمام ويژه ­اي به بيوه زنان و مستمندان داشته باشند و آن­ها را بدون رسيدگي و کمک رها نسازند.

کسي که به اين اخلاق فاضله آراسته است و به هموطنـان و هم کيشان مستمند خود رسيدگي مي ­کند، در حقيقت به عبادتي مشغول است که نزد خداوند متعال ارزش بالايي دارد. اسلام تنها به توشه برداشتن از گنجينة اخلاق فاضله و پسنديده دعوت نمي ­کند؛ بلکه در برابر آن، انسان­ ها را از کدر کردن آيينة دل با صفات ناپسند و اخلاق نکوهيده بر حذر مي ­د ارد و از هر نوع صفت، رفتار و گفتاري که همبستگي اجتماعي بين افراد را کاهش ­دهد، نهي مي ­کند. پيامبر (صلي الله عليه و آله) مي­ فرمايند:

«لَا تَحَاسَدُوا وَلَا تَنَاجَشُوا وَلَا تَبَاغَضُوا وَلاَ تَدَابَرُوا وَلاَ يَبِعْ بَعْضُکُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَکُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا. الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لاَ يَظْلِمُهُ وَلاَ يَخْذُلُهُ وَلاَ يَحْقِرُهُ. التَّقْوَى هَاهُنَا». وَيُشِيرُ إِلَى صَدْرِهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ: «بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ کُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ دَمُهُ وَمَالُهُ وَعِرْضُهُ».91

«به يکديگر حسد نورزيد؛ در معاملة يکديگر نَجَش نکنيد (نجش، اظهار خريد يک جنس به قيمت بالاتر، بدون خريد آن، براي فريب مشتري و تحريک او به خريد است). نسبت به همديگر کينه نداشته باشيد. به يکديگر پشت نکرده و با هم قطع رابطه نکنيد و بر معاملة ديگران وارد نشويد (با پرداخت مبلغي بيشتر يا قول فروش ارزان‌تر، مانع معاملة ديگري نشويد، در حالي که خود، معامله را انجام نمي ­دهيد). بندگان خدا و برادران همديگر باشيد؛ مسلمان برادر مسلمان است. به او ستم نمي‌کند و ياري او را ترک نمي‌کند؛ تقوا اينجا است ـ با دست سه بار به سينه (قلب) خود اشاره کردند ـ براي شخص مسلمان، همين اندازه از شر و بدي کافي است که برادر مسلمان خود را تحقير کند.[تجاوز به] تمام حقوق يک فرد مسلمان بر مسلمان ديگر حرام است؛ خونش، مالش و ناموسش».

مسجد تربيت اخلاقي را در جان انسان­ ها مي­ نشاند و آنان را به شدت به پايبندي به مکارم اخلاق تشويق مي ­کند تا مسلمانان فرق بين خوبي و بدي را دريابند و ارزش­ هاي اخلاقي در شخصيت آن­ها نهادينه شود. بدين ترتيب زندگي مسلمانان چند گام به سمت زندگي آرماني آکنده از فضايل اخلاقي نزديک­تر خواهد شد.

آموزش شجاعت و دلاوري به مسلمانان ـ به عنوان يکي از ويژگي­ هاي اخلاقي و عناصر اصلي تشکيل دهنده شخصيت انسان مسلمان ـ از جمله نقش ­هاي مسجد در چارچوب توجه به تربيت اخلاقي آنان است. يکي از بارزترين مصاديق اين شجاعت، شخصيت خود حضرت رسول (صلي الله عليه و آله) مي باشد. از انس بن مالک نقل شده:

«پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) بهترين و بخشنده ­ترين و شجاع­ ترين مردم بود. شبي مردم مدينه صدايي شنيدند و دچار وحشت شدند. عدّه ا ي از مردم به طرف صدا حرکت کردند. پيامبر، که پيشتر به طرف صدا رفته بود، سوار بر اسب برهنة ابو طلحه و شمشير به دوش، بازمي گشت، آن عدّه را ديد و فرمود: نترسيد، نترسيد. انس مي­گويد: ما ايشان را دريايي از شجاعت يافتيم و ايشان در کمال شجاعت و دلاوري بودند.02

يکي ديگر از مصاديق تربيت اخلاقي مسلمانان در مسجد، پرورش وجدان آگاه و بيدار آنان است. وجدان بيدار از اصول بنيادين در تربيت اخلاقي انسان به شمار مي ­رود و با ايمان به خداوند متعال و يکتا ارتباط مستقيم و تنگاتنگ دارد. وجدان آگاه و بيدار انسان از طريق تربيت، تمرين و آموزش شکل گرفته و رشد و تکامل مي ­يابد12.

از آنجا که مسجد در تربيت اخلاقي مسلمانان سهم زيادي دارد، به تربيت و پرورش مکارم اخلاق در روان انسان­ ها مي­ پردازد. مکارم اخلاقي که پيامبر عظيم الشأن، به عنوان بزرگترين شخصيت تاريخ، به آن­ها آراسته بود و خود به آن عمل مي­ کرد و مسلمانان را به آراسته شدن و عمل به آن دعوت و تشويق مي ­نمود:

أَمَرَنِي رَبِّي بِتسعٍ: الْإِخْلَاصُ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَالعَدْل في الرِّضا وَالغَضب، والقَصْد في الغِنَى وَالفَقْر، وَأَنْ أَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَنِي وَأَصِلَ مَنْ قَطَعَنِي وَأُعْطِيَ مَنْ حَرَمَنِي وَ أَنْ يَکُونَ نُطْقِي ذِکْرًا وَ صَمْتِي فِکْرًا ، وَنَظَرِي عِبْرَةً».22

«پروردگارم، مرا به داشتن نُه ويژگي سفارش کرد: اخلاص در آشکار و نهان، عدالت ورزي به هنگام شادي و خشم، قناعت و صرفه جويي در هنگام توانمندي و فقر، گذشت از کسي که به من ظلم کرده، رفت و آمد با کسي که با من قطع رابطه کرده و بخشش به کسي که نسبت به من بخشنده نبوده است. پروردگارم به من دستور داده تا سخنم ياد او، سکوتم انديشه کردن و نگاهم براي عبرت آموزي باشد.»

مسجد عهده ­د ار آموزش مکارم و فضايل اخلاقي است که پيامبر (صلي الله عليه و آله) ، به آن آراسته بودند. مسجد شش فضيلت اخلاقي نخست در اين حديث را، که آراستگي به آن بر همة مسلمانان واجب است، به آنان مي ­آموزد. فضايلي که هر مسلماني بايد براي کسب آن و نهادينه شدن در وجود وي، با نفس خود جهاد کند.

آراستگي به اين اخلاق حميده، مسلمانان را از ديگر انسان ­ها متمايز مي ­کند. هيچ فضيلت و اخلاقي بالاتر از اين نيست که انسان نسبت به ظالم گذشت داشته باشد يا به انسان بخيل بخشش کند يا با کسي که قطع رابطه کرده، ارتباط داشته باشد؛ به ويژه زماني که توان مقابله به مثل را داشته باشد. بدين ترتيب اخلاقي که مسجد در جان مسلمانان نهادينه مي ­کند، سرچشمه گرفته از کتاب خدا و سنت رسول (صلي الله عليه و آله) ، خواهد بود.

3. نقش مسجد در تقويت روابط اجتماعي:

مسجد محل گردهمايي مسلمانان و انجمني براي گفتگوي آنان با يکديگر است. در خلال رفت و آمد به مساجد، مسلمانان از جاي­ جاي جهان و از مليت­ هاي مخلتف با يکديگر آشنا مي­ شوند. مسجد، مسلمانان را در هنگام نماز در درون خود جاي مي ­د هد و هر يک از آنان را در کنار هم قرار مي ­د هد، بدون اين که رنگ، مليت، جايگاه و منزلت آنان را در نظر داشته باشد. اين امر خود اثر زيادي در افزايش شناخت بين نمازگزاران خواهد داشت. نقطة اشتراک همة اين نمازگزاران که باعث گردهمايي آنان شده، اعتقاد به دين مبين اسلام است؛ اعتقادي که مانند ريسماني مستحکم آنان را به يکديگر پيوند داده و مليت، وطن، زبان، رنگ و ديگر روابط عرضي را، که به گوهر انساني و عبوديت حضرت باري سبحانه و تعالي هيچ ارتباطي ندارند، در خود محو ساخته است. از اين رو پيوندهاي دوستي و مهرورزي که ريشه در پيوندهاي عقيدتي و ايماني دارند بر ارتباطات افراد جامعة مسلمان با يکديگر حکم فرما است.32

پناه دادن به نيازمندان و کمک به مستمندان نيز از کارهايي است که مسجد در چارچوب نقش اجتماعي خود در تقويت روابط اجتماعي بين مسلمانان ايفا مي ­کند. امام جماعت مسجد نيازمندان و تنگدستان را مي­ شناسد و مسلمانان را براي کمک، صدقه دادن و توزيع زکات ميـان آنان تشويق مي­ نمايـد. اين کـار را پيامبـر گـرامي نيز با اصحـاب خويش، هنگامي که نيازمند مي ­شـدند، انجام مي د اد. اگر مستمندي به مسجد پناه مي­ آورد، پيـامبر، بسيار خشمگين و ناراحت مي ­شـدند و اصحاب را جمع مي­ کردند و آنان را به کمک کردن و انفاق به نيازمندان تشويق مي­ نمودند.

مسجد نقش مهمي در شناسايي مسلمانان با يکديگر و ايجاد برادري اسلامي و ديني در بين آن­ها ايفا مي ­کند. نمازگزاران شايد تنها در هنگام خواندن نمازهاي جماعت با يکديگر ملاقات داشته باشند. حتي ساکنين يک محله نيز، به دليل کارها و گرفتاري­ هاي روزمره، شايد تنها در مسجد بتوانند گرد هم جمع شوند. اما اگر در کلاس­ هاي درس در مسجد شرکت کنند، شناخت آنان عميق ­تر و مطمئن ­تر خواهد شد. همين امر باعث مي­ شود ساکنان يک محله رفته رفته و بعد از مدتي کوتاه به دليل تکرار ملاقات­ ها در مسجد براي برگزاري نماز، دست دادن ­ها و ... با هم صميمي مي­ شوند.42

4. اهميت انتخاب امام جماعت مسجد و ضرورت توجه به امامان جماعت مساجد:

از آنجا که مسجد محل ديدار و همايش مسلمانان و شناخت آنان از يکديگر است، به طور ناخود آگاه نقش خود را در شناخت و ايجاد پيوندهاي برادري و همکاري ايفا مي ­کند، بدون اين­که نيازي به ياري ديگران باشد. اما در اين ميان اموري وجود دارد که مسجد به صورت خودجوش و خودکار نمي ­تواند انجام دهد. از جمله امور تربيت اخلاقي و معنوي مسلمانان و هشدار دادن نسبت به باطل و تبيين امور بد و روشنگري دربارة گناهان و ... کلية اموري که ذکر شد، در حوزة وظايف امام جماعت مسجد است که بايد از طريق برگزاري مراسم خطابه، موعظه، سخنراني و کلاس­ هاي درس به تبيين آن­ها بپردازد و مردم را با امور مذهبي و احکام ديني خود و همچنين نيازهاي زندگي ايماني آشنا سازد. امام جماعت بايد به اصلاح الگوي رفتاري مسلماناني بپردازد که در برخي مواقع از مسير حق منحرف مي­ شوند. از اين رهگذر، انتخاب امام جماعت مساجد بايد بر پاية اصولي مستحکم و پايدار انجام پذيرد؛ به گونه ­ا ي که امام جماعت ويژگي­ هاي يک رهبر نمونه را داشته باشد؛ از جمله علم، فقاهت، فصاحت، تواضع، هوشياري، توانايي اجرا و عمل به اخلاق اسلامي در بطن جامعه، نقد سازنده، ارائة راه حل­ براي همة مشکلاتي که جامعه از آن رنج مي ­برد ـ در صورت عدم وجود راه حل جايگزين، نقد و بررسي به تنهايي سودي ندارد ـ .

افزون بر آنچه گفته شد، امام جماعت بايد توانايي مشارکت و تعامل با ديگران و همچنين جذب آنان به مسجد را داشته باشد. وي بايد قدرت تقسيم کار و مديريت داشته باشد و برخي از وظايف را به مردم و اهل مسجد و محل واگذار کند و آنان را در امر تبليغ دين، نشر معارف اسلامي، همگاني کردن اخلاق راستين اسلامي، مبارزه با مفاسد اخلاقي و از بين بردن ناهنجاري هاي رفتاري که بعضي از افراد جامعه با آن مواجه مي­ شوند، به کار بندد. همة اين ويژگي ­ها و مزايا است که باعث تمايز و تفاوت مسجد از ديگر اماکن موجود در جامعه مي ­گردد. از اين رو مساجد، علاوه بر برگزاري نماز، بايد نقشي بارز در خدمت به محل و ساکنان آن داشته باشند.

نقش مسجد در تحقق امنيت فردي

مسجد با تربيت معنوي افراد جامعه و کاشتن نهال ايمان در دل آن­ها و خالص کردن عبادت براي خداي يکتا، ساية شوم نااميدي و ترس را از سر مسلمانان دور مي ­کند. مسلمانان با ايمان و مخلص بهتر از هرکسي مي ­د انند که خداوند متعال بر هر کاري توانا و از همة امور آگاه است. مسلمان مخلص و با ايمان، نتيجة کار خود را به خدا واگذار مي ­کند و آرامش پيشه مي ­سازد. بدين ترتيب مسجد امنيت و آرامش را در جان و نهاد افراد جامعه تثبيت مي ­کند تا هر يک از آن­ها انتقال و تزريق اين آرامش و امنيت را به درون جامعه شروع کنند. مسجد در مسير دستيابي به اين هدف متعالي و رساندنِ امنيتِ مسلمانان در جـامعة اسلامي به بالاترين درجات امنيت رواني، فـردي و اجتماعي از شيـوه ­هاي مختلفي استفاده مي ­کند؛ از جمله:

1. پر کردن اوقات فراغت جوانان و بزرگسالان:

بي شک، اوقات فراغت يکي از مهم­تـرين عوامـل انتشار انحـرافات رفتـاري و اخلاقي است؛ از اين رو، مداومت شرکت در نمازهاي مسجد و ارتباط با درس­ هاي علمي و مذهبي که در مسجد برگزار مي­ شود؛ مانند قرائت قرآن، حفظ احاديث، کتاب خواني با موضوعات علمي، شنيدن موعظه­ ها و سخنراني­ ها و... همه در راستاي پرکردن اوقات فراغت افراد جامعه گام بر مي ­د ارند.

2. ريشه کن کردن ناهنجاري­هاي اخلاقي و آثار آن:

يکي از کارکردهاي مسجد، گرد هم آوردن مردم براي برپايي نماز جماعت است. با اين همايش روزانه، ايمان به دل آنان نفوذ کرده و حکم فرما خواهد شد و بدين ترتيب کسي از خواندن نماز سر باز نمي ­زند و در برپايي آن کوتاهي و تنبلي نمي ­کند. از اين رهگذر، مردم به خداوند و پيامبر علاقمند مي­ شوند و محبت کار نيکو و پسنديده در دل ايشان نفوذ مي ­کند و به تبع آن، از کفر و فساد و سرکشي دل زده مي­ شوند. نماز آنان را از فساد، منکر و ظلم باز مي ­د ارد. رفته رفته به کارهايي اقدام مي­ کنند که شرعاً جايز بوده و رضايت خداوند در آن نهفته است. اعمالي که رضايت و خواست خداوند در آن نيست، متوقف مي­ کنند و با معيار حق آن را مي ­سنجند.52

مؤمنان نمازگزار از رواج فساد در جامعة مؤمنان و مسلمانان خرسند نمي­ شوند؛ بلکه در ميان خود به گونه ­ا ي امر به معروف و نهي از منکر مي­ کنند که حتي يک نفر در ميان جمع آنان، راهي به سوي انحراف و فساد نخواهد يافت. به همين دليل فساد در جامعه به حداقل ممکن مي­ رسد و به طور کلي از جامعة اسلامي رخت بر مي­ بندد.

3. بازدارندگي از جرم و جنايت:

مسجد سهم بسزايي در بازدارندگي فرد از انحراف و وقوع جرم و جنايت در جامعه دارد و اين وظيفه را از طريق تشويق افراد به لمس کردن زندگي فقرا و نيازمندان در جامعه، همدردي با آنان، پشتيباني از ايشان و کمک به آن­ها با دادن زکات و صدقه انجام مي­ د هد تا ايشان را از ارتکاب جرم و تجاوز به حقوق و دارايي ديگران باز دارد.

اگر يکي از نيازمندان و مستمندان به دارايي ديگري تجاوز و دست درازي کند، همگان از اين کار ناراحت و خشمگين مي­ شوند و از نا امني به وجود آمده در جامعه، ابراز نگراني و ترس مي­ کنند.

به اين ترتيب يکي از نقش ­هاي مسجد در بازدارندگي از جرم، تبيين اهميت نصيحت به عموم مسلمانان و خيرخواهي براي آنان در اسلام، به ويژه براي حکمرانان است. همچنين يکي از حقوق حکمرانان اطاعت از آنان و عدم طغيان و سرکشي مردم عليه ايشان به شمار مي ­رود؛ زيرا تحريک به سرکشي، باعث ايجاد فتنه و جنگ مي­ شود که اين خود نابود کنندة پايه ­هاي امت اسلامي و تضعيف و حتي تخريب اقتصاد يک کشور است.

4. تربيت همسايگان صالح

از جمله دستاوردهاي مسجد در تحقق امنيت فردي، تأمين و تربيت همسايگان صالحي است که ديگر همسايگان از شرّ او در امان هستند. همچنين تربيت همنشين­ هاي پسنديده که سودرساني آن­ها بيش از ضررشان است.

همنشين شايسته ­ا ي که انسان با آن معاشرت مي ­کند، اگر با او همگن باشد، بهترين يار و مددکار وي براي راستي و درستي خواهد شد، در غير اين صورت يا ميان دو همنشين جدايي مي­ ا فتد و يا فساد و تباهي همنشين بد، انسان را به سمت تباهي مي­ کشاند. اين يکي از بزرگترين و خطرناک ترين پيامدهاي همنشين بد براي انسان به شمار مي ­رود؛ چرا که همنشين ناشايست معمولاً تـأثيرات زيادي بر روي کودکان کم سن و سال دارد و آن­ها را از راه درست منحرف مي ­سازد. امري که خود باعث مي­ شود روند اصلاح آن­ها به شدت دشوار شود. حتي در برخي از موارد به غير ممکن شدن اين روند منجر مي ­گردد. از اين رو، يکي از مهمترين دشواري­ هاي مسجد در تأمين امنيت فردي و تربيت همسايه و همنشين صالح و شايسته نهفته است.

5. ايجاد جامعة امن:

آنچه در متن جامعه رخ مي ­دهد؛ چه خوب و چه بد، از خانواده، مدرسه و ديگر عرصه ­­هاي جامعه نشأت مي­ گيرد. پس اگر جامعه در حوزة اخلاق و تعاملات خود سالم باشد، اين ويژگي در رفتار مردم در متن جامعه (بازار، وسايل حمل و نقل عمومي، کارخانجات و...) نيز تأثير مي­ گذارد. جامعه و محيط تأثير زيادي بر تربيت فرزندان و به طور کلي همة مردم دارد. هر چند فرزندان در خانواده و مدرسه به درستي تربيت شوند، اما هنگامي که وارد فضاي جـامعه مي­ شـوند، با انـواع مفاسد و وسوسه ­ها مواجه مي­ گردند که ويرانگر تربيت شايستة وي هستند. براين اساس، پيامبرخدا، براي محيط جامعه اهميت بسيار قائل بودند و به زنان دستور مي­ دادند که در خانه بمانند و تنها در مواقع نياز از خانه خارج شوند. در غير اين صورت اگر از خانه خارج شدند، با حجاب و پوشش کامل اين کار را انجام دهند و زينت خود را براي نامحرمان در جامعه آشکار نکنند؛ زيرا که جامعه مملو از انسان­ هاي مختلف و متفاوت است.

همچنين رسول الله (صلي الله عليه و آله) ، از نشستن بيهوده و بي دليل در مسيرها و خيابان­ ها منع نموده­ ا ند. اگر چنين کاري نيز لازم شد، شخص بايد رعايت اخلاق حسنه را داشته باشد. نگاه خويش را کنترل کند و امر به معروف و نهي از منکر نمايد. اگر فرزندان به محيط جامعه وارد شوند و منکرات و مفاسد زيادي را در ميان بزرگ و کوچک ببينند و با بيکاران و متکديان برخورد کنند، بدون ترديد از آن­ها تأثير خواهند گرفت و به راه انحراف کشيده خواهند شد. اما اگر همين وقت را در مسجد سپري کنند و به نماز، آموزش، حفظ و تلاوت قرآن کريم بپردازند، از طرفي در خانواده و مدرسه نيز با نهي از منکر مواجه شوند و در متن جامعه نيز شاهد پرهيز از منکرات و مفاسد باشند، بدون شک در آن­ها تأثير مثبت خواهد داشت. در نتيجه از منکر و مفاسد متنفر خواهند شد و از همنشيني با اهل فساد و گناه بيزار خواهند گشت.62

اين شيوة تربيتي، متن جامعه را عاري از هرگونه مفاسد مادي و معنوي مي ­کند. از اين رهگذر، مسجد در ايجاد محيط اجتماعيِ پاک و عاري از هر نوع مفسده و گناه، نقش برجسته و زيادي دارد؛ مانند:

الف) در عرصة جامعه پذيري يا اجتماعي شدن

1. تشويق، راهنمايي و مشاوره دادن به والدين توسط امامان جماعت مساجد دربارة چگونگي تربيت نسل مسلمان که پيرو و پايبند به اصول و ارزش­هاي اسلامي باشند.

2. گسترش حلقه­ هاي حفظ قرآن کريم در مساجد که در خلال اين حلقه ­ها کودکان با تمرين تلفظ صحيح در راستاي به­سازي زبان عربي خود گام برخواهند داشت.

3. اختصاص دادن وقت­ هايي به بررسي و مطالعة تاريخ اسلام، ميراث گرانقدر اسلامي، داستان گويي از زندگي صحابة پيامبرخدا، و تابعين و همچنين بررسي و تأمل در سيرة پيامبر اعظم، با هدف شکل گيري و نهادينه کردن ارزش ­هاي اسلامي در وجود کودکان.

4. تلاش براي تربيت وجدان دروني (پيامبر دروني) از طريق سخنراني­ هاي مستمر دربارة ارتباط بنده و پروردگار و چگونگي توسعه و گسترش اين ارتباط از راه بهبود وجدان دروني.

ب) در عرصة تربيتي

مسجد بزرگترين مکتب تربيتي و کامل ­ترين دانشکدة تربيت نسل­ ها و پشتيباني ملت­ ها به شمار مي ­رود. خانة خدا دانشکده­ ا ي براي تربيت جامع و کامل عقيده، روح، انديشه و جان انسان­ ها است. اين مکتب، ايده و دانش را ارائه مي ­کند و آن را با شواهد زنده و مثال­ هاي واقعي و نيز از طريق تمرين ­هاي روزانه در قلب و عقل و جوارح انسان تثبيت مي ­کند؛ به گونه ­ا ي که نزد انسان به عقيده، اخلاق و رفتار تبديل خواهد شد.

مسلمانان در مساجد با يکديگر ملاقات مي­ کنند و در اين همايش، کاربرد علمي و راهنمايي­ ها و ارشادات تئوريک را به يکديگر نزديک مي­ سازند. در نتيجه آشنايي و شناخت صورت مي ­پذيرد و پيوندهاي برادري اسلامي شکل مي­ گيرد.

افزون بر اين، مسجد باعث مي­ شود تا انسان به نظم عادت کند. مسلمانان در مسجد، از طريق اوقات پنج­گانة نماز و قواعد و احکام اقامة آن به صورت جماعت و در صفوف مستقيم و نيز تبعيت از امام جماعت و... برنامه ريزي و اهميت دادن به وقت را تمرين مي­ کنند. همة اين تمرين ­ها براي وحدت امت اسلامي بسيار مفيد و کارساز خواهد بود.

مسجد روحية تلاش گروهي براي رسيدن به اهداف مشترک را در مسلمانان تقويت مي ­کند. افزون بر اين که تجمع در مسجد خود تمريني براي همکاري و تعاون با ديگران و خير خواهي و احساس مسؤوليت خواهد بود.

به اين ترتيب مسجد، به عنوان مدرسه­ ا ي براي مسلمانان، به وظيفة آموزش و فرهنگ­ سازي خود عمل مي ­کند. اين نهاد اجتماعي مهم براي رسيدن به اهداف خود از سازوکارهاي مختلف و روابط گوناگون؛ از جمله ازدواج، حل اختلافات، کمک به نيازمندان و درماندگان و ... بهره مي­ گيرد72 به همين دليل مي ­توان گفت تربيتي که در مسجد شکل مي­ گيرد، تربيتي شامل، کاربردي و همه جانبه است؛ زيرا در فضايي روحاني، معنوي، اخلاقي و اجتماعي رخ مي ­دهد. اين فضا از ويژگي هاي انحصاري اسلام است؛ ديني که بنياد تربيت صحيح انساني را پايه ريزي کرده است.

توجه به نکات ذيل مي ­تواند زمينة لازم براي رسيدنِ مسجد به آرمان­ ها و اهداف خود در حوزة راهنمايي و هدايت جوانان و ارتباط گيري با آنان را فراهم سازد:

1. استقلال مسجد به عنوان نهادي که با بصيرت و آگاهي براي اسلام تلاش مي ­کند و عامة مسلمانان را مخاطب هدايت خود قرار مي­ دهد، بر همگان روشن است. مسجد نهادي است که بر اساس تعاليم اسلام، به حرکت زندگي و سياست­ هاي کلي امت اسلامي جهت مي ­دهد و اعتماد مسلمانان را نسبت به صداقت خود در راهنمايي­ و راهبري جامعه جلب مي ­کند.

2. ايجاد ارتباط ميان مساجد با نهادهاي آموزشي، سازمان­ ها و اداره­ هاي دولتي و بازارها و نيز هماهنگ ­سازي جدول زماني کار، تحصيل و... با زمان نماز به منظور ايجاد ارتباط مستمر ميان مسجد و مردم در متن زندگي روزمره.

پيامبرخدا (صلي الله عليه و آله) هنگامي که براي نخستين بار به منطقة بني عمرو بن عوف رسيدند، مسجد قبا را بنا کردند. همچنين هنگامي که به مدينة منوره وارد شدند، مسجد شريف نبوي را ساختند. اين مسجد به عنوان مسجد جامع مدينه به شمار مي­ رفت و ديگر مساجد اين شهر؛ مانند مسجد قبا، مسجد قبلتين و مسجد بني زريق، مساجدي فرعي بودند که نماز جماعت محله­ هاي مختلف در آن برگزار مي ­شد.

پيامبر (صلي الله عليه و آله) براي کساني که عذر داشتند و نمي ­توانستند به مسجد بيايند، در خانة ايشان و در محلي که به عنوان مسجد انتخاب کرده بودند، نماز مي­ خواندند. اين اقدام رسول الله، در قصة عتبان ابن مالک انصاري ذکر شده است. همچنين ايشان در خانة مليکه، مادر بزرگ انس بن مالک نماز خواندند.82

پيامبرخدا هنگـامي که در سفر يا در جنگ به منزلگاهي مي­ رسيدند و مدتي در آن اقامت مي­ کردند، محلي را به عنوان مسجد تعيين مي­ کردند تا خود و اصحاب در آن نماز بخوانند. تاريخ شاهد اين اقدام پيامبر، در جنگ خيبر و همچنين در داستان تأسيس مسجد فتح در غزوة خندق بوده است.92

از اين رو، مسؤولان بلند پاية کشورهاي اسلامي بايد اهتمام لازم به ساخت مساجد در نقاط مختلف داشته باشند؛ مانند ايستگاه­ هاي تاکسي براي مسافران و روستاها و مناطقي که مسافران در آن اقامت موقت دارند. يکي از مهم­ترين اماکني که بايد در آن مسجد بنا شود، سالن ­هاي انتظار مسافران در فرودگاه ­ها و همچنين مراکز تجاري است.

3. دانش افزايي و آموزش امامان جماعت مساجد براي عمل هرچه بهتر به وظايف تبليغي، آموزشي و ارشادي خود و نيز انتخاب اين امامان از ميان افرادي که متخصص علوم قرآني، مسلط به سنت نبوي و زبان و ادبيات عربي هستند. کساني که مذاهب و فرقه­ هاي مختلف فکري، مذهبي و سياسي تأثيرگذار در عرصة بين المللي را مي­ شناسند و آگاهي اجمالي از علوم و تکنولوژي روز، اقتصاد، دانش معاصر و... دارند. علاوه بر اين که امامان مساجد بايد فقيه، مؤمن، با تقوا و خدا ترس باشند و بر آموزه ­ها و احکام اسلامي تسلط داشته باشند. به منظور تأمين چنين کادري در مساجد، امامان جماعت بايد در خلال برنامه­ ا ي ويژه و با تخصيص بودجه ­هاي لازم و کافي تربيت شوند. علاوه بر اين که انتخاب آنان بايد از ميان افرادي با شخصيت هاي تأثيرگذار و معروف به حسن خُلق، سلامت رفتار، دين داري، بصيرت و مديريت کارآمد انتخاب شوند.

4. ايجاد ارتباط تنگاتنگ ميان فعاليت­ هاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و... با مساجد.

از اين رهگذر، مساجد به مراکز تربيتي، ارشادي، فرهنگي و... تبديل و به عنوان نهادها و کانون­ هاي اجتماعي براي مناسبات مختلف زندگي مسلمانان، مؤسسة خيريه و نيکوکاري، مراکز مددکاري اجتماعي و محلي براي حل اختلافات و اصلاح روابط مردم شناخته خواهند شد. افزون بر اين، مساجد بايد مجهز به سالن­ هاي همايش و سخنراني و کتابخانه­ و دفاتر اطلاع رساني باشند.

5 . توسعه و گسترش فعاليت­ هاي مساجد به منظور پر کردن خلأ و شکاف موجود در هدايت جوانان و تبديل مساجد به محلي براي ترويج آگاهي و بصيرت افزايي نسبت به مشکلات جامعه.

6 . ضرورت ايجاد هماهنگي ميان مسجد با رسانه ­ها، نهادها و سازمان­ هاي تربيتي به منظور خدمت­ رساني همگاني به مسلمانان در راستاي اصلاح رفتار آن­ها در چارچوب آموزه ­ها و احکام اسلامي.

7. لزوم توجه ويژه به جوانان در مساجد و راهنمايي آن­ها با سازوکارهاي متناسب با سن و مقتضيات عصر جديد.

9. آموزش و تربيت امامان جماعت مساجد؛ زيرا بخش مهمي از رسالت مساجد به شايستگي ­ها و توانمندي­ هاي آنان در انجام صادقانه و خالصانة وظايف بستگي دارد.

11. مسؤوليت رسيدگي به امور مسجد؛ به ويژه وظايف مهم آن، بايد بر دوش علمايي عملگرا، صادق و با اخلاص گذاشته شود؛ علمايي که با برگزاري حلقه­ هاي درس، ديدارها، همايش ­ها، سخنراني ­ها و مجالس پند و موعظه به وظيفة هدايت، راهنمايي و فرهنگ ­سازي براي کلية اقشار جامعه عمل کنند.

12. ايجاد پل­ هاي ارتباطي ميان مسجد و وقايع روز، مشکلات، شبهات و دانش ­هاي عصر جديد و... به منظور پيشرو شدن مسجد و بازيابي جايگاه اصلي خود در جامعه.

14. از جمله وظايف مهم مساجد محل، جذب غير مسلمانان به سمت خود و تفهيم اسلام به آنان است. لازمة اين کار فعاليت برخي از فعالان مسجد است که به زبان ­هاي خارجي تسلط دارند. اين فعالان با آگاهي لازمي که از اصول اسلام دارند، به تبليغ اصول بنيادين اسلام و ارشاد غير مسلمانان مي ­پردازند و آنان را نسبت به اسلام علاقمند مي­ کنند.

16. مساجدِ محل بايد با پيشرفت علوم و تکنولوژي همراه باشند. امروزه رايانه تقريباً به همة عرصه ­هاي زندگي انسان وارد شده است؛ از اين رو، يادگيري کار با رايانه، امري ضروري است و در ميان اعضاي هيأت امناي مسجد بايد افرادي وجود داشته باشند که آشنا به کار با آن باشند؛ افرادي که پا به پاي زمان و تکنولوژيِ روز حرکت کنند و آن را در خدمت مردم قرار دهند. استفاده از اين ابزار تکنولوژيک، به ويژه اينترنت، امام جماعت مسجد و نمازگزاران را از اخبار جهان آگاه مي ­سازد و آنان را در جريان درگيري ­هاي مذهبي و افکار ويرانگر و گمراه کننده قرار مي ­دهد. از اين رهگذر امام جماعت و انديشمندان و فعالان مساجد مي ­توانند به دنبال ايجاد افکار سازنده و جايگزين براي جامعه باشند تا افراد جامعه را براي خودسازي و مشارکت در ساخت تمدن جديد جهاني آماده سازند.

 

پي نوشت ها :

1. صحيح مسلم، ج1 ، ص371، حـديث 52

2. همان ، ص 544 ، حـديث 450 ؛ و صحيح مسلم، ج1 ، ص378، حـديث 533

3. صحيح مسلم ـ کتاب المساجـد ومواضع الصلاة، باب فضل الجلوس في صلاة بعد الصبح وفضل المساجد،

حـديث 1528، ص264

4 . منهاج المسجد، مرجع سابق، ص30

5 . المسجد ودوره في التربيـة والتوجـيه وعـلاقـته بالمؤسـسات الـدعوية في المجتمـع ـ صالح بن غانم السـدلان.

الطبعـة الثانيـة 1419هـ ، دار بلنـسـيه للنـشـر والتوزيع، الرياض، ص 17

6 . منهـاج المسجد، مرجـع سـابق، ص30

7. سـنن ابن ماجه، کتاب المساجد والجماعات، باب تطهير المساجد و تطيبها، حـديث757 ، ص250

8. صحيح مسلم ـ کتاب المساجد و مواضع الصلاة باب نهى عـن أکل الثوم و البصل أو نحوهما، حـديث 1253،

ص223

9. صحيح مسلم، مرجع سـابق.

10. صحيح البخاري. کتاب الأطعمـة باب طعام الواحـد يکفي الاثنين، حـديث، 5392 ، ص991

11 . صحيح البخاري، ج1، ص120

12 . المسجد ودوره في التربيـة، المرجـع السـابق، ص 17

13 . دراسـة في السـيرة، عماد الـدين خـليـل، الطبعـة الثالثـة 1378م، دار النفائس، مؤسـسـة الرسـالة، بيروت،

ص149

14 . الرسـول، سعـيـد حـوى، الطبعـة الرابعـة 1979م، دار الکتـب العلميـة، بيروت، دار البار للنشـر والتوزيع، مکة

المکرمـة، ص 15

15 . هـذا الحبيـب يا محـب: أبو بکر الجزائري. الطبعـة الرابعـة 1417هـ . 1996م، مکتـبة العلوم والحکمـة، المـدينـة

المنورة، ص 295

16 . المسجد ودوره في التربية، ص 19

17 . الإسـلام وبناء المجتمـع الفاضل: يوسـف الشـال، (د. ط) (د. ت)، مجمـع البحـوث الإسـلاميـة، القاهـرة، ص24

18 . التـدريـس في مـدرسـة النبوة، سـراج وزان، سـلسـلة دعوة الحـق العـدد 132 السـنة الحادية عشـر 1413هـ ،

1993م رابطـة

العالم الإسـلامي، بمکة المکرمة، ص61

19. صحيح مسـلم، ج 8 ، ص 10 و 11، حـديث 33

20. فـتح الباري شـرح صحيح البخاري، ابن حجـر العسقـلاني، (د. ط) (د.ت) المکتبة السـلفـية، القـاهـرة، ج11،

ص455

21 . التـدريس في مـدرسـة النبوة، مرجـع سـابق، ص101

22. تفـسير القـرطبي، ج7، ص346

23 . التـدريـس في مـدرسـة الـنبوة، مـرجع سـابق، ص96

24. المسجد ودوره في التربيـة، مـرجـع سـابق، ص50

25. المسجد ودوره في التربيـة، مـرجـع سـابق، ص54

26. المسجد ودوره في التربيـة: مرجـع سـابق، ص60

27. التربيـة ومسـتقـبل الأمـة، عمـر حسـن بارفيـش، الطبعـة الأولى 1424هـ ،2004م، مؤسـسـة الرسـالة، صص280ـ 284

28. صحيح مسـلم، ج1، ص457

29 . وفاء الوفا بأخـبار دار المصطفى، نور الـدين السمهـودي (د. ط) (د. ت) (د. ن)، ج3 ، ص1028، وکذا في

تبوک، المرجع السـابق، ج3 ، ص1029

نظر کاربران
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
 
تصویر امنیتی
Captcha ImageChange Image
متن خود را اینجا وارد کنید

آدرس:تهران خيابان جمهوري اسلامي خيابان رازي نرسيده به خيابان نوفل لوشاتو نبش کوچه ياسمن---تلفن:63497112---فکس:63497498 ---سامانه پيامک:30005209

© Copyright dmsonnat.ir. All Rights Reserved.